Niebinarność płciowa

Dla wielu osób jest ona zjawiskiem nowym i nie zawsze zrozumiałym. Płeć w naszym kręgu kulturowym od wieków była przecież rozumiana praktycznie wyłącznie poprzez sztywny podział społeczeństwa na kobiety i mężczyzn oraz normy obowiązujące przedstawicieli obu tych grup. Żyjąc w tak długiej i wszechobecnej tradycji myślenia o płci modyfikacja i poszerzenie naszego rozumienia tego konceptu może sprawiać trudności, szczególnie gdy nie posiadamy jeszcze wiedzy która mogłaby nam to ułatwić. To krótkie kompendium ma więc na celu przybliżenie informacji zarówno o niebinarności płciowej jak i doświadczeniach osób niebinarnych.

Czym jest niebinarność płciowa?

By łatwiej zrozumieć istotę niebinarności płciowej na początku powinniśmy poruszyć temat samej płci i tego czym jest. Obecnie rozumiemy ją nie jako jeden prosty wymiar opisujący osobę, lecz jako zespół cech biologicznych, psychospołecznych oraz kulturowych.

• Aspekt biologiczny obejmuje uwarunkowania fizyczne, takie jak chromosomy, gonady, hormony i cechy anatomiczne, które tradycyjnie pomagają klasyfikować ludzi jako „męskich” lub „żeńskich” (choć w rzeczywistości istnieje wiele naturalnych wariantów tych cech, co widzimy np. u osób interpłciowych).
• Aspekt psychospołeczny odnosi się do tożsamości płciowej, czyli wewnętrznego, względnie trwałego poczucia przynależności do określonej płci lub poza tradycyjnym podziałem, a także do sposobu przeżywania i wyrażania tej tożsamości w relacjach społecznych. 
• Aspekt kulturowy obejmuje normy, role i oczekiwania przypisywane kobietom i mężczyznom w danym społeczeństwie. To, co uznaje się za „kobiece”, „męskie” lub neutralne, zmieniało się historycznie i różni się między kulturami. 

Rozróżnienie tych poziomów pozwala zrozumieć, że płeć to nie wyłącznie kwestia biologii, lecz złożona kategoria opisująca zarówno ciało, jak i tożsamość oraz społeczne znaczenia, jakie jej nadajemy. Daje na to także pole do zrozumienia, że aspekty te oddziałują na siebie nawzajem, prowadząc do mnogości doświadczeń płci i jej ekspresji u różnych osób, zarówno tych które wyraźnie czują się mężczyznami i kobietami, jak i tych które czują, że to jak wyrażają i przeżywają siebie nie mieści się tradycyjnych ramach męskości lub kobiecości.

Dlaczego definicja niebinarności jest szeroka? 

Niebinarność płciowa to termin opisujący doświadczenie osób których tożsamość płciowa nie jest ani kobieca, ani męska. Definicja ta jest intencjonalnie mało precyzyjna i szeroka. Niebinarność płciowa w swym założeniu jest terminem parasolowym (ang. umbrella term), odnoszącym się do doświadczeń wielu różnych osób, często w diametralnie różny sposób przeżywających swoją płeć (lub jej brak). Dzieje się tak, ponieważ istnieje wiele tożsamości płciowych wymykających się binarnemu rozumieniu płci, zarówno mieszczących się na skali męskość-kobiecość, jak i wychodzących poza nią. Zaprzecza to potocznemu widzeniu osób niebinarnych, często rozumianych po prostu jako osoby androgyniczne, czyli łączące w sobie zarówno cechy kobiece jak i męskie lub będące “pomiędzy płciami”.

Rodzaje niebinarnych tożsamości płciowych

By dowiedzieć się więcej o tym co oznacza niebinarność płciowa musimy więc przedstawić także konkretne rodzaje niebinarnych tożsamości płciowych:

• Płynnopłciowość – Tożsamość płciowa charakteryzująca się zmiennością identyfikacji płciowej w czasie. Niekiedy to, z jaką tożsamością dana osoba się utożsamia, może być zależne od czynników zewnętrznych czy wewnętrznych. Natomiast nie zawsze tak jest i bywa to również losowe.

• Apłciowość – Tożsamość płciowa, którą dosłownie można przetłumaczyć jako „bez płci” (z gr. a – bez i z ang. gender – płeć (tożsamość płciowa)). Apłciowość może być rozumiana jako całkowity brak płci lub posiadanie płci, która jest neutralna – nie bycie ani mężczyzną, ani kobietą.

• Demipłciowość – Tożsamość płciowa oznaczająca utożsamianie się częściowo, ale nie w pełni z daną płcią. Oprócz płci, z którą osoba częściowo się utożsamia, drugą częścią jej identyfikacji jest brak odczuwania żadnej z płci, inna dowolna płeć lub ich kombinacja. Pojęcie demipłciowości może również być definiowane jako odczuwanie tylko częściowego związku z pojęciem płci.

• Bipłciowość i tripłciowość – Osoby utożsamiające się z tymi tożsamościami płciowymi identyfikują się kolejno z dwiema lub trzema płciami (binarnymi lub niebinarnymi). Osoby odczuwają te swoje płcie na raz bądź na przemian. Zdarza się, że identyfikują się one również jako osoby płynnopłciowe.

• Panpłciowość – Tożsamość płciowa, która oznacza doświadczanie wszystkich płci (z gr. pan – wszystkie). Osoby odczuwają wszystkie płcie dotychczasowo zdefiniowane, a także te, które są odczuwane wyłącznie przez daną osobę. Osoba panpłciowa może odczuwać wszystkie płcie jednocześnie i czuć, że posiada tożsamość płciową, która integruje wszystkie odczuwane płcie, bądź też odczuwać je naprzemiennie.

• Ksenopłciowość – Tożsamość płciowa, która jest terminem zbiorczym dla osób, których identyfikacja wymyka się standardowemu rozumieniu płci i nie może być zdefiniowana poprzez cechy, które mają jakikolwiek związek z szeroko rozumianą kobiecością czy męskością. Osoby ksenopłciowe czują związek z różnymi terminami, które dla wielu ludzi nie mają nic wspólnego z płcią. Co ważne, osoby te nie uważają, że są tym pojęciem, a jedynie, że właśnie ono dobrze odwzorowuje sposób, w jaki odczuwają one swoją płeć. Określenia, poprzez które osoby ksenopłciowe opisują swoje doświadczanie płci, to np. zwierzęta, elementy natury, symbole, kształty, kolory, dźwięki i wiele innych.

Jak więc widzimy, osoby niebinarne nie są grupą spójną i w bardzo różny sposób konstruują swoje tożsamości płciowe. Podobna różnorodność występuje w ich sposobach wyrażania siebie i swoich sposobach bycia. Niektóre z tych osób będą używać wobec siebie męskich lub żeńskich form językowych, inne będą natomiast potrzebować do tego form mnogich lub nijakich. Niektóre będą wpisywać się w swoim wyglądzie, sposobie mówienia czy poruszania w stereotypy kulturowe dotyczące płci binarnych, inne natomiast będą je przekraczać. Ważne jest więc by szanować wspomnianą różnorodność i rozumieć, że każda z tych osób zasługuje na poszanowanie tego w jaki sposób widzi siebie. 

Niebinarność płciowa a interpłciowość

By dobrze przedstawić temat niebinarności płciowej musimy także zaznaczyć, że nie jest ona tożsama z interpłciowością. Interpłciowość to inne pojęcie parasolowe, w tym wypadku dotyczące osób, które rodzą się z ciałem, które nie wpisuje się w społeczne lub medyczne definicje typowych ciał żeńskich bądź męskich. 

Osoby interpłciowe rodzą się z dowolną liczbą różnic w zakresie cech dotyczących płci, takich jak chromosomy, gonady, hormony płciowe lub narządy rozrodcze. Osoby te nie mają jednak wspólnej tożsamości płciowej, niektóre z nich identyfikują się zgodnie z płcią przypisaną im przy urodzeniu, niektóre są transpłciowe, a tylko część z nich przyjmuje tożsamości niebinarne. 

Historia i rozpowszechnienie osób niebinarnych w społeczeństwie

Niebinarność płciowa jako termin powstała w kulturze zachodniej dopiero w połowie lat 90. XX w. (początkowo jako genderqueer), a do Polski zawitała około roku 2000. Dzięki rozpowszechnieniu przez stale rozwijający się od tamtych lat internet, coraz częściej widzieć ją możemy zarówno jako przedmiot badań naukowych i dzieł kultury, oraz jako rzeczywistość coraz większej liczby osób wokół nas. Osoby niebinarne istniały jednak od zawsze, a wiele kultur na całym świecie uznawało i uznaje tożsamości niebinarne jako równoprawne z tożsamościami kobiecymi i męskimi. Przykładami tego są:

• Hidźra – w Azji południowej, m.in. w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu czy Nepalu od wieków rozpoznawana jest jako trzecia płeć. Hidźry są zazwyczaj osobami którym przy narodzinach została nadana płeć męska, lub rzadziej osoby interpłciowe. Noszą one ubiór przypisywany tradycyjnie kobietom i mówią o sobie zazwyczaj w rodzaju żeńskim, przyjmują jednak kulturowo i społecznie zachowania różne od męskich i kobiecych. Pełnią rolę religijną i rytualną, uczestnicząc w celebracji np. ślubów i narodzin. Razem z panowaniem brytyjskim nad subkontynentem indyjskim pojawiła się także dyskryminacja tych osób, obecna także dzisiaj pomimo uznania praw osób niebinarnych przez Indie, Nepal i Bangladesz.

• Two Spirit – wiele rdzennych ludów Ameryki Północnej rozpoznaje więcej niż dwie płcie, tworząc zazwyczaj swoje własne, unikalne nazwy i kategorie dla ludzi nie mieszczących się w podziale na kobiety i mężczyzn. Wśród różnorodnych określeń znaleźć możemy miejsce dla osób przechodzących pomiędzy rolami mężczyzn i kobiet, łączących w sobie ich cechy i zachowania lub też zmieniające w czasie swoją przynależność płciową. Osoby te mogły wiązać się z innymi niezależnie od płci partnera i często traktowane były z wysokim szacunkiem przez innych członków plemienia, pełniąc m.in. rolę uzdrowicieli. Współcześnie osoby te określają się wspólnym terminem Two Spirit (czyli Dwa Duchy, Dwie Dusze).

• Muxe – wśród dwóch zapoteckich społeczności żyjących w mieście Oaxaca w Meksyku do dziś jesteśmy w stanie napotkać osoby które nie są postrzegane jako mężczyzn lub kobiety i które łączą w sobie charakterystyki obu tych płci. Mają one wypracowaną charakterystyczną dla siebie estetykę i role społeczne, są też szanowane przez innych członków społeczności. Muxe mogą przyjmować na swych partnerów zarówno kobiety jak i mężczyzn. Choć przy narodzinach nadano im początkowo płeć męską, Muxe zajmują odrębną rolę kulturową niż homoseksualni mężczyźni, niezależnie od swojej orientacji. 

• Māhū– Wśród ludów polinezyjskich zauważyć możemy kilka różnych niebinarnych płci i należne im role płciowe. Przykładem są mieszkańcy Hawajów i Tahiti określani jako Māhū. Osoby o tej tożsamości łączą w sobie cechy męskie i kobiece, w ubiorze często mieszając estetyki obu płci lub przechodząc często między nimi. Uważane są za dobrych opiekunów i często uczestniczą w wychowaniu młodych krewnych lub nawet są ich rodzicami adopcyjnymi. Wiele z nich to także artyści odpowiedzialni za rozpowszechnianie tradycyjnych form sztuki polinezyjskiej. Tożsamość ta jest dostępna zarówno dla osób AMAB jak i AFAB.

Nie są to oczywiście wszystkie przykłady kultur które konstruują role i tożsamości płciowe w sposób inny niż binarny podział na dwie płcie. Istnienie każdego z podanych i niepodanych wyżej przykładów wskazuje na dwa ważne wnioski: 1) osoby niebinarne zawsze potrzebowały być akceptowane i rozpoznawane przez społeczeństwa których były częścią oraz 2) widzieć je możemy wszędzie tam gdzie potrzeba ta była i jest spełniana. Nic więc dziwnego, że razem z rosnącą w naszej kulturze świadomością tematu i tolerancją dla tych osób stale rośnie zarówno ich liczebność jak i ich widoczność. 

Ile osób niebinarnych jest więc wśród nas? Nieliczne dostępne w tym temacie źródła podają różne odsetki tych osób w społeczeństwie. Dzieje się tak m.in. z powodu różnych metodologii badań: tego w jaki sposób zbierane są dane i wśród jakich populacji, jak duże są grupy badawcze, oraz jak badacze definiują niebinarność. Spisy ludności z Argentyny, Wielkiej Brytanii i Kanady podają kolejno, że 0.018%, 0.06% oraz 0.14% populacji tych krajów identyfikuje się jako osoby niebinarne, natomiast badania z Brazylii i Niderlandów mówią kolejno o 1,19% i 4,6%. Niezależnie od tego który z tych odsetków przyjmiemy za odzwierciedlający rzeczywistość najlepiej, mamy przesłanki mówiące nam o tym, że może on jeszcze bardzo wzrosnąć. Badanie na populacji izraelskiej z roku 2013 wskazuje bowiem, że nawet ponad 35% osób może czuć w jakimś stopniu, że są osobami płci innej niż ta przypisana im przy urodzeniu, obu płci, lub żadnej, nawet jeśli wprost nie identyfikują się jako osoby niebinarne płciowo.

Autor

Lena Jarmasz

Absolwentka psychologii na Uniwersytecie Wrocławskim. Kobieca osoba niebinarna i transpłciowa.

Żywo zainteresowana m.in. psychologią płci kulturowej, szczególnie tym w jaki sposób wykraczanie poza społeczne normy, stereotypy i oczekiwania dotyczące ekspresji płciowej kształtuje codzienne doświadczenia, relacje oraz sposób postrzegania siebie i innych. Bliska jej sercu jest także tematyka działań mających na celu przeciwdziałanie dyskryminacji i wykluczeniu społecznemu osób szczególnie nimi zagrożonych.