Jak wspierać osoby transpłciowe i niebinarne? Część II.

Kontakt z osobami niebinarnymi i transpłciowymi może stanowić źródło napięcia dla wielu z nas, także (a może szczególnie) kiedy chcemy być życzliwi i stwarzać przyjazne warunki do życia we wspólnym społeczeństwie.

Nie zawsze mamy okazję otrzymać wcześniej jasne wskazówki dotyczące tego jak komunikować się w taki sposób by uniknąć przykrości dla naszych transpłciowych i niebinarnych rozmówców oraz poczucia winy dla nas. To może natomiast prowadzić do unikania interakcji i skutkować wykluczeniem. 

Ten krótki poradnik ma na celu przekazanie czytelnikowi wiedzy o podstawach komunikacji z osobami transpłciowymi i niebinarnymi i przez to ułatwić komunikację.

Komfort innych jest ważniejszy niż Twoja ciekawość

Gdy obcujemy z osobami transpłciowymi i niebinarnymi nasuwać nam się mogą najróżniejsze pytania dotyczące ich codzienności, przeżyć, ciał czy procesu tranzycji. Choć ciekawość jest naturalną ludzką cechą, a za naszymi dociekaniami nie musi stać w naszym mniemaniu żadna wroga czy szkodliwa dla tych osób intencja, to pamiętać musimy o tym, że nasze pytania mogą sprawiać rozmówcy dyskomfort i zakłopotanie. 

Najważniejszym pytaniem które możemy zadać sobie by ocenić które tematy warto poruszać, a które nie, jest następująca: “Czy uznałbym zadanie podobnego pytania osobie cispłciowej za dopuszczalne i taktowne?”. Przykładami tego typu tematów są np.:

• Tożsamość płciowa danej osoby oraz dlaczego jest jaka jest.
• Stabilność tożsamości płciowej danej osoby lub jej plan w przypadku wystąpienia zmiany w jej identyfikacji płciowej.
• Doświadczenia płci w dzieciństwie.
• Życie seksualne, orientacja seksualna lub sposób w jaki dana osoba realizuje swoje potrzeby seksualne. 
• Genitalia innej osoby, ich wygląd lub ich funkcjonalność.
• Zażywane leki (takie jak hormony płciowe i blokery hormonów).
• Przebyte zabiegi medyczne i estetyczne oraz to czy dana osoba planuje je w przyszłości.
• Wybory estetyczne i cechy wyglądu danej osoby.
• Zaburzenia natury psychologicznej.

Kolejnym rozważaniem którym możemy kierować się przy wyborze zadawanych pytań jest “Czy dane pytanie może spowodować u danej osoby niepotrzebne napięcie i cierpienie?”

Przykładami tematów takich pytań są:

• Doświadczenia dyskryminacji danej osoby.
• Doświadczenia danej osoby sprzed podjęcia decyzji o życiu zgodnie ze swoją tożsamością płciową.
• Trudności które spotykają daną osobę w związku z decyzją o życiu zgodnie ze swoją tożsamością płciową.

Pamiętać należy także, że dana osoba nie jest zobligowana do pełnienia dla nas roli źródła wiedzy o transpłciowości i niebinarności płciowej lub o procesie tranzycji medycznej, społecznej i prawnej. W epoce internetu mamy otwarty dostęp do publikacji i materiałów które zapewnić nam mogą rzetelne informacje związane z tymi tematami. Zdobywając wiedzę w ten właśnie sposób zwalniamy osoby transpłciowe i niebinarne z kosztów poświęconego czasu i sił na przekazanie wiedzy dostępnej nam w innych źródłach (linki do niektórych z nich podajemy na końcu tego tekstu).

Powyższe punkty zaznaczają nam pewne ramy w których bezpiecznie jest się poruszać w kontakcie z osobami transpłciowymi i niebinarnymi. Jednak każda z tych osób jest inna i to od niej zależy z którymi rzeczami poruszonymi w rozmowie będzie się czuć swobodnie. Zależeć to będzie też np. od stopnia formalności danej rozmowy lub tego jak bliscy jesteśmy rozmówcy. To do osoby z którą się komunikujemy należy prawo wyboru którymi informacjami o sobie i swoim życiu chce się z nami podzielić, a naszym zadaniem jest tworzenie do tego bezpiecznej przestrzeni i wspólna dbałość o poszanowanie granic każdego z uczestników konwersacji.

Wsparcie powinno uwzględniać potrzeby osoby wspieranej

Wirtualnie każdy uczestniczył lub był świadkiem sytuacji w której pomoc zapewniana przez kogoś doprowadzała do nieprzewidzianych konsekwencji dla strony ją otrzymującej. Nierzadko okazuje się, że nasze działanie i stojące za nim dobre intencje nie są wystarczające by polepszyć sytuację osoby którą chcemy wesprzeć. Co jeśli forma naszego wsparcia nie jest danym przypadku odpowiednia? Co jeśli pomagamy w niewłaściwym czasie i okolicznościach? Co jeśli osoba nie potrzebuje teraz naszego wsparcia? Chcąc uniknąć lub ograniczyć występowanie niepożądanych efektów naszego sojusznictwa dla osób transpłciowych i niebinarnych należy pamiętać, że dobre wsparcie uwzględnia w sobie podmiotowość wspieranej osoby.  

W praktyce oznacza to, że chcąc być aktywnym sojusznikiem powinniśmy pozostawić decyzję o formie i zakresie naszego wsparcia osobie której je oferujemy. By uzyskać informacje dotyczące tego jak chce być wspierana najlepiej jest jej po prostu o to zapytać. Należy przy tym pamiętać, że nie wszyscy będą w stanie odpowiedzieć nam od razu na to pytanie, a niektóre z osób w ogóle nie będą chciały rozmawiać na ten temat. Najlepiej jest więc w tych przypadkach pozostawić rozmówcy przestrzeń na zastanowienie się nad naszym pytaniem i decyzję nad ewentualnym powrotem z odpowiedzią. Dobrze jest także przekazać osobie której chcemy zapewnić nasze sojusznictwo, że w razie potrzeby zawsze może się do nas zwrócić w celu otrzymania wsparcia i przekazać nam wtedy czego od nas potrzebuje. Choć może zdarzyć się, że osoba ta nigdy wprost nie skorzysta z naszego zaproszenia, należy pamiętać, że okazywana otwartość wobec jej potrzeb i jej samej jest ważną formą wsparcia samą w sobie. 

Jeśli masz w swoim otoczeniu osobę niebinarną lub transpłciową mamy nadzieję, że te wskazówki okażą się pomocne. 

Powyższy krótki poradnik nie wyczerpuje problematyki inkluzywnej komunikacji i sojusznictwa wobec osób transpłciowych i niebinarnych płciowo. Jeśli chcesz dalej zgłębiać swoją wiedzę zapoznać się możesz z:

• tranzycja.pl – Sekcja Pytania i odpowiedzi (https://tranzycja.pl/#faq)
• TRANSformacja. Dobre praktyki włączające w miejscu pracy (https://www.poradnik-transformacja.org/)
• Jak mówić, by nie wykluczać? Poradnik od Rady Języka Neutralnego (zaimki.pl) oraz Kampanii Przeciw Homofobii dla organizacji i osób aktywistycznych. (https://kph.org.pl/jak-mowic-by-nie-wykluczac-nowy-poradnik-we-wspolpracy-z-rada-jezyka-neutralnego-juz-dostepny/)

Autor

Lena Jarmasz

Absolwentka psychologii na Uniwersytecie Wrocławskim. Kobieca osoba niebinarna i transpłciowa.

Żywo zainteresowana m.in. psychologią płci kulturowej, szczególnie tym w jaki sposób wykraczanie poza społeczne normy, stereotypy i oczekiwania dotyczące ekspresji płciowej kształtuje codzienne doświadczenia, relacje oraz sposób postrzegania siebie i innych. Bliska jej sercu jest także tematyka działań mających na celu przeciwdziałanie dyskryminacji i wykluczeniu społecznemu osób szczególnie nimi zagrożonych.